ప్రపంచ పురావస్తు చరిత్రలో ఇప్పటికీ పూర్తిగా ఛేదించలేని ఎన్నో రహస్యాలు ఉన్నాయి. అలాంటి వాటిలో అత్యంత ఆసక్తికరమైనదిగా గుర్తింపు పొందిన పురావస్తు అవశేషాల్లో మొహెంజోదారోలో లభించిన పశుపతి ముద్రిక ఒకటి. ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్లో ఉన్న మొహెంజోదారో ప్రాంతంలో వెలుగులోకి వచ్చిన ఈ ముద్రిక సింధు నాగరికత కాలానికి చెందిన అత్యంత విలువైన పురావస్తు ఆధారంగా పరిగణించబడుతోంది. పురావస్తు నిపుణుల అంచనాల ప్రకారం ఈ ముద్రిక క్రీ.పూ. 2300 నుంచి క్రీ.పూ.2000 మధ్యకాలానికి చెందినదిగా భావిస్తున్నారు. చిన్న పరిమాణంలో ఉన్నప్పటికీ, దీనిపై చెక్కబడిన బొమ్మలు, సంకేతాలు, వాటి వెనుక దాగి ఉన్న భావజాలం గత శతాబ్ద కాలంగా చరిత్రకారులు, పురావస్తు నిపుణులు, మతపరమైన పరిశోధకుల మధ్య తీవ్ర చర్చకు దారితీస్తూనే ఉన్నాయి.
ఈ ముద్రికపై కొమ్ములాంటి శిరోభూషణం ధరించిన ఒక మానవ రూపం ప్రత్యేకమైన ఆసనంలో కూర్చున్నట్లు కనిపిస్తుంది. ఆ రూపం చుట్టూ ఏనుగు, నీటిగేదె, ఖడ్గమృగం వంటి జంతువుల చిత్రాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఈ ప్రత్యేక లక్షణాలను ఆధారంగా చేసుకుని 1920లలో మొహెంజోదారో తవ్వకాలకు నాయకత్వం వహించిన బ్రిటిష్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త జాన్ మార్షల్ ఆ రూపాన్ని శివుడి ప్రాచీన స్వరూపంగా భావించారు. ముఖ్యంగా జంతువుల మధ్య కూర్చున్న ఆ రూపాన్ని పశువుల అధిపతి అనే అర్థం వచ్చే ‘పశుపతి’ భావనతో అనుసంధానిస్తూ, ఇది శివుని తొలి రూపంగా ఉండవచ్చని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. అప్పటి నుంచి ఈ కళాఖండం ‘పశుపతి ముద్రిక’గా విస్తృత ప్రచారం పొందింది.
ఇటీవలి కాలంలో భారత ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక శాఖ కూడా ఈ ముద్రికకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కల్పించింది. సింధు నాగరికత నుంచి ఆధునిక భారతీయ సంస్కృతి వరకు ఒక నిరంతర నాగరికత కొనసాగిందనే వాదనకు ఇది ముఖ్యమైన ఆధారంగా నిలుస్తుందని పేర్కొంది. ముద్రికలో కనిపించే యోగ భంగిమ, ప్రకృతి మరియు జంతువులతో ఉన్న అనుబంధం, ఆధ్యాత్మిక భావజాలానికి సంబంధించిన సంకేతాలు తరువాతి కాలంలో అభివృద్ధి చెందిన శైవ సంప్రదాయాలను గుర్తుకు తెస్తాయని అభిప్రాయపడింది. వేల సంవత్సరాల క్రితం కనిపించిన కొన్ని సంస్కృతిక లక్షణాలు నేటి భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాల్లో కూడా కొనసాగుతున్నాయని ప్రభుత్వం పేర్కొనడం ఈ అంశాన్ని మరింత చర్చనీయాంశంగా మార్చింది.
అయితే ఈ అభిప్రాయాన్ని అందరూ అంగీకరించడం లేదు. అమెరికన్ చరిత్రకారిణి ఆడ్రీ ట్రుష్కే ఈ ముద్రికను శివుడితో నేరుగా అనుసంధానించడానికి తగిన ఆధారాలు లేవని అభిప్రాయపడ్డారు. ఆమె వాదన ప్రకారం.. ముద్రికపై కనిపించే రూపం ప్రాచీన ఇరాన్ ప్రాంతంలోని ఎలమైట్ నాగరికతలో కనిపించే ‘జంతువుల అధిపతి’ దేవతా రూపాలకు పోలికలు కలిగి ఉండవచ్చు. సింధు నాగరికత, ఇరాన్ ప్రాంత నాగరికతల మధ్య వాణిజ్య, సాంస్కృతిక సంబంధాలు ఉన్నందున కళా రూపాల్లో పరస్పర ప్రభావాలు ఉండే అవకాశం ఉందని ఆమె పేర్కొన్నారు. ఈ వ్యాఖ్యలు వెలుగులోకి వచ్చిన తర్వాత చరిత్ర పరిశోధకుల మధ్య మరోసారి తీవ్ర చర్చ మొదలైంది.
ఆమె వ్యాఖ్యలకు ప్రతిస్పందించిన భారతీయ చరిత్రకారులు, రచయితలు, పరిశోధకులు మాత్రం భిన్నమైన అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశారు. ముద్రికపై కనిపించే ఏనుగు, ఖడ్గమృగం, నీటిగేదె వంటి జంతువులు భారత ఉపఖండానికి ప్రత్యేకమైనవని, ఎలమైట్ ప్రాంతంలో ఇవి సాధారణంగా కనిపించేవి కావని గుర్తు చేశారు. అలాగే మానవ రూపం కూర్చున్న భంగిమ యోగాసనాలను గుర్తుకు తెస్తోందని, యోగ సంప్రదాయం భారతీయ ఆధ్యాత్మిక వారసత్వంలో కీలకమైన భాగమని వివరించారు. కేవలం కొన్ని కళాత్మక పోలికల ఆధారంగా విదేశీ ప్రభావాన్ని నిర్ధారించడం శాస్త్రీయ దృష్టితో సరైన విధానం కాదని వారు అభిప్రాయపడ్డారు.
అయితే ఈ వివాదానికి మరో ఆసక్తికర కోణం కూడా ఉంది. పశుపతి ముద్రికపై కనిపించే రూపాన్ని శివుడిగా గుర్తించడం కూడా పూర్తిగా నిర్ధారితమైన విషయంగా పరిగణించలేమని కొందరు ప్రముఖ పరిశోధకులు చెబుతున్నారు. జర్మన్ పరిశోధకురాలు డోరిస్ శ్రీనివాసన్ గతంలోనే జాన్ మార్షల్ అభిప్రాయాన్ని ప్రశ్నించారు. ముద్రికలో కనిపించే లక్షణాలు తరువాతి కాలంలో ఏర్పడిన శివుని రూప లక్షణాలతో పూర్తిగా సరిపోవని ఆమె అభిప్రాయపడ్డారు. అందువల్ల ఆ రూపాన్ని నేరుగా శివుడిగా ప్రకటించడం కంటే మరింత జాగ్రత్తగా పరిశోధన చేయాల్సిన అవసరం ఉందని పేర్కొన్నారు. కొందరు పండితుల దృష్టిలో అది స్థానిక దేవత కావచ్చు. మరికొందరు అది సంతానోత్పత్తి, ప్రకృతి శక్తులు లేదా వన్యజీవులతో సంబంధం ఉన్న ఆరాధ్య రూపం కావచ్చని భావిస్తున్నారు.
ప్రముఖ పురాణ పరిశోధకుడు దేవదత్ పట్నాయక్ కూడా ఈ అంశంపై తన అభిప్రాయాన్ని వెల్లడించారు. అనేక మంది పరిశోధకులు దీనిని నేరుగా శివుడిగా అంగీకరించడం లేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. అయితే ముద్రికలో కనిపించే ఆసనం మాత్రం విశేషమైనదని, అది ఆధునిక యోగ సంప్రదాయాల్లో కనిపించే కొన్ని భంగిమలను గుర్తుకు తెస్తుందని వ్యాఖ్యానించారు. అదే సమయంలో ఆ రూపం పురుషుడా, స్త్రీనా లేదా మరే ఇతర దైవిక స్వరూపమా అనే ప్రశ్నకు ఇప్పటికీ స్పష్టమైన సమాధానం లేదని ఆయన పేర్కొన్నారు.
ఈ మొత్తం వివాదానికి ప్రధాన కారణం సింధు నాగరికత లిపి ఇప్పటికీ పూర్తిగా అర్థం కాకపోవడమే. హరప్పా లిపిని ఇప్పటివరకు ఏ పరిశోధక బృందం కూడా ఖచ్చితంగా చదవలేకపోయింది. అందువల్ల ఆ నాగరికత ప్రజల మత విశ్వాసాలు ఏమిటి, వారు ఎవరిని ఆరాధించేవారు, ముద్రికలపై చెక్కిన బొమ్మలకు అసలు అర్థం ఏమిటి అనే ప్రశ్నలకు స్పష్టమైన సమాధానాలు ఇంకా లభించలేదు. ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న పురావస్తు ఆధారాలు, కళాత్మక పోలికలు, చారిత్రక విశ్లేషణల ఆధారంగానే వివిధ వాదనలు కొనసాగుతున్నాయి.
అందుకే పశుపతి ముద్రికపై కనిపించే రూపం నిజంగా శివుడేనని ఖచ్చితంగా చెప్పడానికి కూడా పూర్తి ఆధారాలు లేవు. అదే సమయంలో అది శివుడితో ఎలాంటి సంబంధం లేదని తేల్చిచెప్పడానికి కూడా సరిపడా సాక్ష్యాలు లేవు. ఈ నేపథ్యంలో పశుపతి ముద్రిక ఇప్పటికీ భారత ఉపఖండ చరిత్రలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన, అత్యంత వివాదాస్పదమైన పురావస్తు రహస్యాల్లో ఒకటిగా కొనసాగుతోంది. హరప్పా లిపి రహస్యం భవిష్యత్తులో ఎప్పుడైనా ఛేదించబడితే ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం లభించే అవకాశం ఉంది. అప్పటి వరకు ఈ ముద్రిక చరిత్రకారులు, పురావస్తు నిపుణులు, సంస్కృతి పరిశోధకుల మధ్య చర్చలకు కేంద్రబిందువుగానే నిలిచే అవకాశాలు కనిపిస్తున్నాయి.
ALSO READ: దేవాలయాలలో స్త్రీలు అర్చకులుగా ఉండవచ్చా?.. శాస్త్రం ఏం చెబుతోంది..?
