ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల నియామకాల ప్రక్రియలో రిజర్వేషన్ల అమలు గురించి చాలా మంది నిరుద్యోగ అభ్యర్థులకు అనేక సందేహాలు ఉంటాయి. ముఖ్యంగా వర్టికల్ రిజర్వేషన్లు, హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్లు అనే పదాలు తరచూ వినిపిస్తున్నప్పటికీ వాటి మధ్య ఉన్న తేడా ఏమిటి, మహిళలు, దివ్యాంగులు, మాజీ సైనికులకు రిజర్వేషన్లు ఏ విధంగా అమలు చేస్తారు అనే అంశాలపై స్పష్టత లేకపోవడం సాధారణమే. ఉద్యోగ నియామకాల సమయంలో అనుసరించే ఈ విధానాలను అర్థం చేసుకుంటే రిజర్వేషన్ల వ్యవస్థపై ఉన్న అనేక అపోహలు తొలగిపోతాయి.
సామాజిక వర్గాల ఆధారంగా అమలు చేసే రిజర్వేషన్లను వర్టికల్ రిజర్వేషన్లు అంటారు. ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీ, ఈడబ్ల్యూఎస్ వంటి వర్గాలకు చట్టబద్ధంగా కేటాయించిన శాతం మేరకు ఉద్యోగ అవకాశాలు కల్పిస్తారు. ప్రతి వర్గానికి నిర్ణయించిన కోటా ప్రకారం పోస్టులను భర్తీ చేస్తారు. ఉదాహరణకు ఉద్యోగాల భర్తీలో జనరల్, ఈడబ్ల్యూఎస్, బీసీ, ఎస్సీ, ఎస్టీ వర్గాలకు వేర్వేరు శాతాలను కేటాయిస్తారు. ఆయా వర్గాలకు చెందిన అభ్యర్థులు తమ కోటాలో ఎంపిక అవుతారు. అయితే జనరల్ విభాగంలో అన్ని వర్గాలకు చెందిన అభ్యర్థులు మెరిట్ ఆధారంగా పోటీ పడే అవకాశం ఉంటుంది.
మరోవైపు మహిళలు, దివ్యాంగులు, మాజీ సైనికులు, ప్రతిభావంతులైన క్రీడాకారులకు కల్పించే రిజర్వేషన్లను హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్లు అంటారు. ఇవి ఒకే సామాజిక వర్గానికి పరిమితం కావు. అన్ని వర్టికల్ వర్గాలపై అడ్డంగా అమలవుతాయి. అందుకే వీటిని హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్లు అని పిలుస్తారు. ఈ విధానంలో అదనంగా పోస్టులు సృష్టించరు. ఇప్పటికే ఉన్న పోస్టులలోనే నిర్దిష్ట వర్గాలకు ప్రాతినిధ్యం కల్పిస్తారు.
ఉదాహరణకు ఒక నియామక ప్రక్రియలో 100 పోస్టులు ఉన్నాయని భావిస్తే, మహిళలకు 33.33 శాతం రిజర్వేషన్ అమలులో ఉంటే కనీసం 33 మంది మహిళలు ఎంపిక కావాల్సి ఉంటుంది. మెరిట్ మరియు వర్టికల్ రిజర్వేషన్ల ఆధారంగా ఎంపికైన జాబితాలో కేవలం 28 మంది మహిళలు మాత్రమే ఉంటే, మిగిలిన 5 స్థానాలను కూడా మహిళా అభ్యర్థులతోనే భర్తీ చేస్తారు. ఇందుకోసం ఆయా కేటగిరీలలో చివరిగా ఎంపికైన పురుష అభ్యర్థుల స్థానంలో అర్హత కలిగిన మహిళా అభ్యర్థులను ఎంపిక చేస్తారు. ఈ విధంగా మహిళలకు నిర్దేశించిన ప్రాతినిధ్యం కల్పించబడుతుంది.
ఇదే విధానం ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీ వంటి వర్గాల్లో కూడా అమలవుతుంది. ఉదాహరణకు ఒక కేటగిరీలో 12 పోస్టులు ఉంటే మహిళా రిజర్వేషన్ ప్రకారం కనీసం 4 మంది మహిళలు ఎంపిక కావాలి. అయితే మెరిట్ జాబితాలో ఒక మహిళ మాత్రమే ఎంపికైతే, మిగిలిన 3 స్థానాలను అదే కేటగిరీలోని అర్హత కలిగిన మహిళా అభ్యర్థులతో భర్తీ చేస్తారు. ఈ ప్రక్రియలో అదనపు పోస్టులు కేటాయించరు. ఇప్పటికే ఉన్న కోటాలోనే మహిళలకు ప్రాతినిధ్యం కల్పిస్తారు.
దివ్యాంగుల రిజర్వేషన్ కూడా ఇదే విధానంలో అమలవుతుంది. ఉదాహరణకు దివ్యాంగులకు 4 శాతం రిజర్వేషన్ ఉన్నప్పుడు 100 పోస్టుల్లో కనీసం నలుగురు దివ్యాంగులు ఎంపిక కావాలి. అయితే తుది ఎంపిక జాబితాలో ఇద్దరు మాత్రమే ఉంటే, మిగిలిన 2 స్థానాలను అర్హత కలిగిన దివ్యాంగ అభ్యర్థులతో భర్తీ చేస్తారు. మాజీ సైనికులు, క్రీడాకారుల విషయంలో కూడా ఇదే విధానం వర్తిస్తుంది.
హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్ల అమలుపై సుప్రీంకోర్టు కూడా పలు కీలక మార్గదర్శకాలు జారీ చేసింది. న్యాయస్థానం స్పష్టం చేసిన ప్రకారం ముందుగా మెరిట్ మరియు వర్టికల్ రిజర్వేషన్ల ఆధారంగా ఎంపిక ప్రక్రియ పూర్తి చేయాలి. ఆ తర్వాత మహిళలు, దివ్యాంగులు, మాజీ సైనికులు వంటి వర్గాలకు కేటాయించిన హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్ శాతం నెరవేరిందా లేదా అనేది పరిశీలించాలి. ఒకవేళ లోటు ఉంటే మాత్రమే అవసరమైన సర్దుబాట్లు చేసి ప్రాతినిధ్యం కల్పించాలి.
నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్ అనేది ప్రత్యేకంగా అదనపు కోటా కాదు. ఇది ప్రతి సామాజిక వర్గంలో మహిళలు, దివ్యాంగులు, మాజీ సైనికులు వంటి వర్గాలకు సముచిత ప్రాతినిధ్యం కల్పించే వ్యవస్థ మాత్రమే. ఉద్యోగ నియామకాలలో ఈ విధానాన్ని సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా అభ్యర్థులు రిజర్వేషన్లపై ఉన్న సందేహాలను నివృత్తి చేసుకోవచ్చు. సామాజిక న్యాయం, సమాన అవకాశాలు, రాజ్యాంగబద్ధమైన హక్కుల పరిరక్షణలో హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్లు కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.
ALSO READ: కోట్లు సంపాదించినా సుఖం, సంతోషం లేదు
