దేశంలో విద్యుత్ ప్రసార మార్గాలు, టెలికాం సౌకర్యాలు, రహదారులు, నీటి ప్రాజెక్టులు వంటి మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి కోసం ప్రభుత్వం మరియు సంబంధిత సంస్థలకు కొన్ని ప్రత్యేక చట్టపరమైన అధికారాలు కల్పించబడ్డాయి. ప్రజా ప్రయోజనాలను దృష్టిలో ఉంచుకుని అమలవుతున్న ఈ నిబంధనల ద్వారా అవసరమైతే ప్రైవేటు భూముల మీదుగా విద్యుత్ లైన్లు, టెలికాం వైర్లు, ట్రాన్స్మిషన్ టవర్లు ఏర్పాటు చేసే అవకాశం ఉంటుంది. అయితే ఈ అధికారాలు ఉన్నాయనే కారణంతో రైతుల హక్కులను పూర్తిగా విస్మరించే అవకాశం లేదని చట్ట నిపుణులు స్పష్టం చేస్తున్నారు. ప్రభుత్వ సంస్థలు, లైసెన్స్ పొందిన కంపెనీలు నిర్దిష్ట నిబంధనలను పాటిస్తూ మాత్రమే పనులు చేపట్టాల్సి ఉంటుంది.
ఇండియన్ టెలిగ్రాఫ్ చట్టం-1885తో పాటు ఎలక్ట్రిసిటీ చట్టం-2003 ప్రకారం ప్రజా అవసరాల కోసం విద్యుత్ లైన్లు, ట్రాన్స్మిషన్ టవర్లు, ఇతర మౌలిక సదుపాయాల ఏర్పాటుకు ప్రత్యేక అధికారాలు కల్పించబడ్డాయి. అయితే భూమి యజమానులకు ఎలాంటి సమాచారం ఇవ్వకుండా, వారి హక్కులను పట్టించుకోకుండా పనులు చేయడం చట్టబద్ధం కాదని న్యాయ నిపుణులు చెబుతున్నారు. సాధారణంగా ఏదైనా సంస్థ లేదా శాఖ రైతు భూమి గుండా విద్యుత్ లైన్లు లేదా టవర్లు ఏర్పాటు చేయాలనుకుంటే ముందుగా సంబంధిత భూ యజమానికి సమాచారం అందించాల్సి ఉంటుంది. అలాగే పనుల వల్ల భూమికి, పంటలకు, చెట్లకు సాధ్యమైనంత తక్కువ నష్టం కలిగేలా చర్యలు తీసుకోవాల్సిన బాధ్యత కూడా ఆయా సంస్థలపైనే ఉంటుంది.
విద్యుత్ టవర్లు లేదా ఇతర నిర్మాణాలు ఏర్పాటు చేసే సమయంలో రైతుల పంటలు దెబ్బతిన్నా, చెట్లు నష్టపోయినా లేదా భూమి వినియోగంపై ప్రతికూల ప్రభావం పడినా వారికి నష్టపరిహారం చెల్లించడం చట్టబద్ధమైన బాధ్యత. ముఖ్యంగా పొలం మధ్యలో భారీ ట్రాన్స్మిషన్ టవర్లు ఏర్పాటు చేసినప్పుడు ఆ భూమి మార్కెట్ విలువ తగ్గిపోవచ్చు. అంతేకాకుండా భవిష్యత్తులో ఆ ప్రాంతంలో నిర్మాణాలు చేపట్టే అవకాశాలు కూడా పరిమితం కావచ్చు. ఈ అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకుని కేంద్ర విద్యుత్ మంత్రిత్వ శాఖ జారీ చేసిన మార్గదర్శకాల ప్రకారం భూమి విలువలో నిర్ణీత శాతాన్ని రైతులకు పరిహారంగా చెల్లించాల్సి ఉంటుంది. కాబట్టి నష్టపరిహారం పొందడం రైతుల చట్టబద్ధ హక్కు అని నిపుణులు చెబుతున్నారు.
ఒకవేళ రైతు అనుమతి లేకుండా లేదా సరైన విధానాలు పాటించకుండా భూమిలో విద్యుత్ స్తంభాలు, టవర్లు ఏర్పాటు చేశారని భావిస్తే చట్టపరంగా అభ్యంతరం వ్యక్తం చేసే అవకాశం ఉంది. ముందుగా సంబంధిత విద్యుత్ శాఖ, టెలికాం సంస్థ లేదా ప్రాజెక్టు అమలు సంస్థకు రాతపూర్వకంగా ఫిర్యాదు చేయాలి. సమస్య పరిష్కారం కాకపోతే జిల్లా కలెక్టర్ను ఆశ్రయించవచ్చు. ఇండియన్ టెలిగ్రాఫ్ చట్టంలోని సెక్షన్ 16 ప్రకారం భూ యజమాని అభ్యంతరం వ్యక్తం చేసిన సందర్భంలో సంబంధిత సంస్థ జిల్లా కలెక్టర్ అనుమతి తీసుకోవాల్సి ఉంటుంది. కలెక్టర్ ఇరు పక్షాల వాదనలు పరిశీలించి నష్టపరిహారం, మార్గం, ఇతర అంశాలపై నిర్ణయం తీసుకునే అధికారం కలిగి ఉంటారు.
అధికారులు స్పందించకపోయినా లేదా తగిన న్యాయం జరగలేదని భావించినా రైతులు న్యాయస్థానాలను ఆశ్రయించే అవకాశం ఉంది. సివిల్ కోర్టు లేదా హైకోర్టులో పిటిషన్ దాఖలు చేసి తమ హక్కులను కాపాడుకోవచ్చు. అవసరమైతే స్టే ఆర్డర్ లేదా ఇతర న్యాయపరమైన ఉపశమనాలు పొందే అవకాశం కూడా ఉంటుంది. అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు ఎంత ముఖ్యమో, వాటి ప్రభావానికి గురయ్యే రైతుల హక్కుల రక్షణ కూడా అంతే ముఖ్యమని చట్టాలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి. అందువల్ల రైతులు తమ భూములకు సంబంధించిన హక్కులు, పరిహారం నిబంధనలపై అవగాహన పెంచుకుని అవసరమైనప్పుడు చట్టబద్ధంగా తమ హక్కులను వినియోగించుకోవాలని నిపుణులు సూచిస్తున్నారు.
ALSO READ: Viral Video: ఈ కోతికి ఉన్న బిజినెస్ మైండ్ ఎవరికీ లేదు!
